(دکتر مهدی عسلی)

۱- مقدمه

اهمیت درآمدهای نفت برای اقتصاد کشور؛ به خصوص در شرایط کنونی که از یک سو وابستگی بودجه دولت به  این درآمد ها بیشتر شده است و از سوی دیگر حجم واردات کشورافزایش چشمگیری یافته است،  نیازی به شرح و بسط ندارد. هرگونه کاهش جدی در درآمد های نفتی میتواند با متاثر کردن مخارج بخش عمومی و ایجاد اختلال در تجارت خارجی کشور معضلات فراوانی ایجاد کند. با فرض ثبات حجم تولید و صادرات نفت خام کشور در سالهای نزدیک آینده درآمدهای نفتی کشور در واقع تابعی  از قیمتهای جهانی نفت خواهد بود. باید توجه کرد که حجم تولید نفت ایران کمتر از ۵ درصد تولید جهانی نفت و نسبت حجم صادرات نفت ایران در کل واردات جهانی نفت نیز حدود همین رقم است و در سالهای گذشته نیز افزایش قابل توجهی در تولید نفت خام کشور مشاهده نشده است. بنا براین تغییرات تولید و صادرات نفت ایران، به خصوص در بلند مدت،  به تنهایی نمی تواند تاثیری مهمی بر بازارهای جهانی نفت داشته باشد. از سوی دیگر هرچند سازمان کشورهای صادر کننده نفت (اوپک) که کشور ما از اعضای مهم آن است حدود نیمی از صادرات جهانی نفت را در اختیار دارد اما به دلایل مختلف و نیز علاقه و رسالت اعلام شده  این سازمان مبنی برتلاش برای حفظ ثبات بازارهای نفت انتظار نمی رود تا  کاهش قابل توجهی در قیمت نفت پیش نیامده،  اوپک حجم تولید و صادرات خود را برای افزایش قیمتهای نفت کاهش دهد. حتی در صورت اتخاذ تصمیمی در مورد کاهش تولید معلوم نیست سهمیه بندی تولید از سوی همه اعضای این سازمان رعایت شده و تولید به اندازه کافی برای نگه داشتن قیمتهای نفت در سطح بالا کاهش پیدا کند. تجربیات سالهای ۱۳۷۷ و ۱۳۷۸ و نیز عکس العمل اوپک در مقابل کاهش بیش از ۲۰ درصدی قیمت نفت در پاییز گذشته موید این واقعیت است.  بنابراین ایران کشوری قیمت پذیر در بازارهای نفت است و با توجه به سهم درآمدهای نفتی در بودجه دولت و کل درآمدهای ارزی کشور  اقتصاد ایران در مقابل نوسانات شدید قیمت نفت آسیب پذیر است. در واقع تمهیداتی مانند حساب ذخیره ارزی از محل افزایش درآمدهای نفت نیز به منظور ایجاد حایلی برای محافظت بودجه دولت و اقتصاد کشوراز تاثیرات منفی  نوسانات قیمت نفت بوده است با اینحال به دلیل برداشت های برنامه ریزی نشده از این حساب در سالهای اخیر معلوم نیست دولت منابع ارزی لازم برای جبران یک کاهش قابل توجه در درآمدهای نفت را در اختیار داشته باشد. بنابراین آشنایی با سازو کارهای بازار نفت و عوامل موثر بر قیمت نفت در سالهای آینده هنوز برای اقتصاد کشور اهمیت دارد. هرچند، (همانطور که بارها مشاهده شده است)، به دلیل تغییرات غیر منتظره عوامل موثر بر بازارهای نفت پیش بینی دقیق قیمت آن به خصوص در آینده دور ممکن نیست، با اینحال شناسایی روند قیمتهای نفت و دامنه تغییرات احتمالی آن می تواند مفید باشد. در این نوشته ضمن مروری کلی بر نظریه های اقتصادی مرتبط با منابع پایان پذیر و به خصوص نفت و نیز ساختارهای قیمت گذاری این ماده مهم در دهه های گذشته تا کنون؛ و اشاره به توسعه و تاثیر روزافزون بازارهای مالی در مبادلات نفت، تحلیل مختصری از تحولات بازارهای نفت در سال های نزدیک آینده ارایه شده است.